Đặc thù của tài sản mã hoá trong quan hệ thừa kế và giám hộ
Trong đời sống dân sự, chủ sở hữu tài sản có thể gặp những biến cố nhân thân nằm ngoài dự liệu như bệnh tật, mất khả năng nhận thức, hoặc qua đời. Với tài sản thông thường, pháp luật đã có sẵn cơ chế xử lý: người giám hộ quản lý tài sản khi chủ sở hữu không còn đủ năng lực hành vi, người thừa kế tiếp nhận di sản khi chủ sở hữu qua đời. Tuy nhiên, với tài sản mã hoá (loại tài sản tồn tại dưới dạng dữ liệu số, được xác thực bằng công nghệ mã hoá trên sổ cái phân tán), các cơ chế quen thuộc này gặp nhiều khó khăn khi áp dụng trực tiếp.
Nguyên nhân nằm ở một đặc tính kỹ thuật quan trọng: ai nắm giữ private key (khoá riêng tư – tức chuỗi mật mã duy nhất cho phép định đoạt tài sản trên blockchain) thì người đó mới có khả năng kiểm soát tài sản trên thực tế, độc lập với tình trạng pháp lý của quyền sở hữu. Khi khoá riêng tư thất lạc cùng với người nắm giữ, giá trị tài sản gắn với khoá đó có thể lên tới hàng trăm triệu đô la sẽ không thể khôi phục. Không có ngân hàng để phong toả, không có sổ đăng ký để sang tên, và không cơ quan tài phán nào có thể cưỡng chế việc chuyển giao một chuỗi ký tự mật mã.
Đơn cử, Matthew Mellon, hậu duệ của dòng họ sáng lập Mellon Bank, qua đời tháng 4/2018 tại Mexico, để lại số XRP trị giá khoảng 193 triệu USD theo hồ sơ probate (thủ tục toà án xác nhận di chúc và phân chia di sản). Tuy nhiên, khoá riêng tư của ông được lưu giữ trong các két an toàn tại nhiều địa điểm khác nhau trên nước Mỹ, đứng tên người khác, và di chúc không đề cập đến tài sản mã hoá. Gerald Cotten, giám đốc sàn giao dịch QuadrigaCX của Canada, qua đời ngày 9/12/2018 tại Ấn Độ ở tuổi 30, được cho là người duy nhất nắm giữ khoá của khoảng 190 triệu đô la Canada thuộc về 76.000 khách hàng. Kết quả điều tra sau đó của Uỷ ban Chứng khoán Ontario xác định vụ việc có yếu tố gian lận theo mô hình Ponzi, và ví lạnh đã không còn tài sản từ trước thời điểm ông Cotten qua đời. Hai vấn đề cần quan tâm ở 2 ví dụ này là các chế định thừa kế và giám hộ truyền thống được thiết kế cho tài sản trong thế giới vật chất, và cần được bổ sung, điều chỉnh khi áp dụng cho một loại tài sản không có vị trí địa lý, không có trung gian bắt buộc, và không thể tái tạo nếu mất khoá.
Các câu hỏi được thảo luận trong bài viết này gồm:
- Tài sản mã hoá có được thừa nhận là tài sản để có thể thừa kế hay không?
- Khi chủ sở hữu qua đời hoặc mất năng lực hành vi thì cơ chế pháp lý nào được kích hoạt?
- Người được uỷ thác (người được pháp luật hoặc hợp đồng giao quản lý tài sản vì lợi ích của người khác, như người quản lý di sản, người giám hộ, người được uỷ quyền) tiếp cận khoá và tài khoản bằng con đường nào?
Ba mô hình tiếp cận chính trên thế giới
Khảo sát hơn 20 khu vực tài phán cho thấy pháp luật thế giới đang đi theo ba hướng tiếp cận chính khi xử lý tài sản số trong chuỗi biến cố bệnh tật, mất năng lực, hoặc qua đời của chủ sở hữu.
Hướng thứ nhất: ban hành luật riêng về quyền tiếp cận tài sản số.
Tiêu biểu là Hoa Kỳ với đạo luật mẫu RUFADAA (Revised Uniform Fiduciary Access to Digital Assets Act), là Đạo luật thống nhất sửa đổi về quyền tiếp cận tài sản số của người được uỷ thác) do Uniform Law Commission công bố năm 2015, cùng phiên bản Canada là UADAFA 2016. Hướng này không đặt trọng tâm vào việc định nghĩa lại bản chất tài sản, mà tập trung giải quyết mâu thuẫn giữa luật bảo vệ quyền riêng tư trong liên lạc điện tử với luật thừa kế.
Hướng thứ hai: thừa nhận tài sản số là một hạng mục tài sản mới ngay trong luật tài sản chung.
Đại diện là Vương quốc Anh với Property (Digital Assets etc) Act 2025 (chương 29), được phê chuẩn ngày 2/12/2025, thừa nhận tài sản số là “hạng thứ ba” (third category) bên cạnh hai hạng truyền thống là things in possession (vật hữu hình có thể cầm nắm, chiếm hữu) và things in action (quyền chỉ có thể thực thi bằng con đường kiện tụng, như quyền đòi nợ). DIFC (Dubai International Financial Centre — Trung tâm Tài chính Quốc tế Dubai) tiến thêm một bước với Digital Assets Law số 2 năm 2024, đạo luật đầu tiên trên thế giới quy định trọn vẹn tính chất tài sản của tài sản số thành văn.
Hướng thứ ba: vận dụng luật thừa kế phổ quát sẵn có, để án lệ giải quyết phần còn lại.
Đức là ví dụ điển hình với nguyên tắc Gesamtrechtsnachfolge (thừa kế phổ quát — toàn bộ khối tài sản, quyền và nghĩa vụ của người chết chuyển ngay sang người thừa kế) tại Điều 1922 BGB (Bộ luật Dân sự Đức), áp dụng cho mọi tài sản kể cả tài khoản Facebook. Trung Quốc, Nhật Bản, Singapore, Hồng Kông cũng đi theo hướng này. Ưu điểm là linh hoạt; hạn chế là mức độ chắc chắn thấp hơn và phụ thuộc vào từng vụ án cụ thể.
Hoa Kỳ: Cơ chế ba tầng của RUFADAA
Hoa Kỳ hiện có khung pháp lý hoàn chỉnh nhất về quyền tiếp cận tài sản số dành cho người được uỷ thác. Tính đến cuối năm 2024, 48 tiểu bang cùng Đặc khu Columbia đã thông qua RUFADAA (Oklahoma là bang gần nhất, hiệu lực 1/11/2024); Delaware vẫn dùng bản UFADAA gốc năm 2014, còn Massachusetts và Louisiana chưa ban hành (tổng hợp từ Persaud Law Office 11/2024 và Wingate Wealth 2024). Nội dung cốt lõi của RUFADAA là hệ thống ưu tiên ba tầng, giải quyết bài toán “khi chủ tài khoản không còn khả năng tự định đoạt, ý chí của ai được tôn trọng trước”:
- Tầng cao nhất là công cụ trực tuyến do chính nhà cung cấp dịch vụ xây dựng, cho phép người dùng chỉ định trước người kế nhiệm ngay trong tài khoản (chẳng hạn nhưGoogle Inactive Account Manager, Facebook Legacy Contact, Apple Digital Legacy).
- Tầng thứ hai là các văn bản pháp lý truyền thống: di chúc, uỷ thác, giấy uỷ quyền (văn bản trao cho người khác quyền thay mặt mình quyết định, đặc biệt quan trọng khi chủ sở hữu lâm bệnh hoặc mất năng lực nhận thức).
- Tầng thứ ba là điều khoản dịch vụ của nền tảng. Chỉ dẫn trong di chúc hay giấy uỷ quyền tạo ra “đồng thuận hợp pháp” theo Stored Communications Act (SCA, 18 U.S.C. §§2701–2712, ban hành 1986) — đạo luật liên bang về bảo mật liên lạc điện tử mà các nền tảng như Yahoo từng viện dẫn để từ chối cung cấp email của người đã khuất cho thân nhân.
RUFADAA ra đời từ nhu cầu thực tiễn. Trong vụ In re Estate of Ellsworth (Toà Probate bang Michigan, 2005), người cha của một quân nhân tử trận tại Iraq đã khởi kiện để yêu cầu Yahoo cung cấp email của con trai — kết quả chỉ nhận được một đĩa CD, không có quyền truy cập tài khoản. Vụ Ajemian v. Yahoo (Toà Tư pháp Tối cao Massachusetts, 2017) sau đó làm rõ: SCA không cấm nhà cung cấp tiết lộ nội dung email cho personal representative (người đại diện di sản), vì người này có quyền đưa ra đồng thuận hợp pháp thay cho người đã khuất. Về thuế, IRS Notice 2014-21 xác định tiền mã hoá là property (tài sản) cho mục đích thuế liên bang. Hệ quả đáng chú ý cho người thừa kế: họ được hưởng cơ chế step-up in basis theo IRC §1014 — giá vốn của tài sản được điều chỉnh lên bằng giá thị trường tại ngày chủ sở hữu qua đời. Ví dụ, người quá cố mua 10 BTC năm 2015 với tổng giá vốn 2.500 USD; nếu tại ngày mất giá Bitcoin là 100.000 USD/đồng thì giá vốn mới của người thừa kế là 1 triệu USD, bán tại thời điểm đó gần như không phát sinh thuế lãi vốn. Ngưỡng miễn thuế di sản (estate tax) năm 2025 là 13,99 triệu USD/người; theo One Big Beautiful Bill Act (ký ngày 4/7/2025), ngưỡng này tăng lên 15 triệu USD từ năm 2026 và được cố định lâu dài; phần vượt ngưỡng chịu thuế suất tối đa 40%. Vụ Matthew Mellon cho thấy ba hạn chế còn tồn tại của mô hình Mỹ ngay cả khi khung luật đã tương đối đầy đủ: di chúc không đề cập đến tài sản mã hoá; khoá riêng tư được lưu giữ phân tán, không ai nắm được thông tin; và giá XRP giảm mạnh khiến giá trị di sản giảm khoảng hai phần ba trong 18 tháng thực hiện thủ tục. Ngoài ra, các sàn lớn như Coinbase, Kraken, Gemini đến nay vẫn chưa hỗ trợ chỉ định người thụ hưởng trực tiếp trên tài khoản cá nhân, nghĩa là mọi tài sản đều phải đi qua thủ tục probate kéo dài, khác với tài khoản chứng khoán truyền thống.
Châu Âu: Từ vụ kiện Facebook ở Đức đến “hạng tài sản thứ ba” của Anh
Đức xác lập một trong những nguyên tắc có ảnh hưởng lớn nhất châu Âu qua phán quyết BGH III ZR 183/17 ngày 12/7/2018.
Người mẹ của một bé gái 15 tuổi thiệt mạng tại ga tàu điện ngầm Berlin đã kiện Facebook để được truy cập tài khoản của con — tài khoản khi ấy đã bị chuyển sang chế độ tưởng niệm. Toà án Liên bang Đức (Bundesgerichtshof) phán quyết: hợp đồng sử dụng mạng xã hội cũng chuyển giao cho người thừa kế theo nguyên tắc thừa kế phổ quát tại Điều 1922(1) BGB, tương tự như nhật ký hay thư từ dạng giấy. Bí mật viễn thông và GDPR không phải rào cản, bởi GDPR chỉ bảo vệ người còn sống, còn người thừa kế không phải “bên thứ ba” theo luật viễn thông. Khi Facebook thi hành phán quyết bằng cách gửi một chiếc USB chứa file PDF 14.000 trang, BGH ban hành tiếp phán quyết ngày 27/8/2020 (III ZB 30/20) yêu cầu trao quyền truy cập giao diện đầy đủ như người dùng thông thường. Đức còn có eWpG (Luật Chứng khoán điện tử) ban hành 3/6/2021, hiệu lực 10/6/2021, trong đó Điều 2(3) quy định chứng khoán điện tử “được coi như vật” theo Điều 90 BGB, nhờ đó việc chuyển giao, thừa kế chứng khoán mã hoá vận hành thuận lợi theo chế định vật quyền truyền thống.
Pháp là quốc gia đi đầu châu Âu về khái niệm “cái chết số”. Luật số 2016-1321 ngày 7/10/2016 vì một nền Cộng hoà số (Loi pour une République numérique), tại Điều 63, cho phép mỗi cá nhân khi còn sống ban hành chỉ thị (directives) về việc lưu giữ, xoá bỏ hay chuyển giao dữ liệu cá nhân của mình sau khi qua đời, khái niệm được giới luật học Pháp gọi là mort numérique (cái chết số). Điểm tiến bộ quan trọng: chỉ thị gửi riêng cho từng nền tảng phải có sự đồng ý riêng biệt, không được suy ra từ việc chấp nhận điều khoản dịch vụ chung, nguyên tắc bảo vệ người dùng trước các bản điều khoản dịch vụ tiêu chuẩn.
Ý bổ sung qua Điều 2-terdecies của Bộ luật Bảo vệ dữ liệu (được thêm bởi Nghị định lập pháp 101/2018 khi nội luật hoá GDPR): thân nhân và người có lợi ích chính đáng được thực hiện các quyền dữ liệu của người đã khuất. Loạt phán quyết của Toà Milan (10/2/2021), Toà Bologna (2021) và Toà Venice (6/2025) đều yêu cầu Apple mở quyền truy cập iCloud cho gia đình người quá cố, phần lớn là yêu cầu của cha mẹ muốn tiếp cận dữ liệu, hình ảnh của con đã mất.
Ở cấp Liên minh châu Âu, cần làm rõ một điểm: MiCA không điều chỉnh thừa kế. Quy định MiCA (Regulation (EU) 2023/1114), hiệu lực toàn phần từ 30/12/2024, chỉ điều chỉnh việc phát hành và cung ứng dịch vụ tài sản mã hoá của các CASP (nhà cung cấp dịch vụ tài sản mã hoá); vấn đề thừa kế vẫn thuộc luật của từng quốc gia thành viên. Quy định Brussels IV (Regulation (EU) 650/2012) xử lý xung đột luật thừa kế xuyên biên giới, nhưng chưa giải quyết được câu hỏi lex situs, luật nơi tài sản toạ lạc (vì tài sản mã hoá không gắn với một vị trí vật lý xác định).
Vương quốc Anh vừa hoàn tất hai bước phát triển quan trọng. Một là báo cáo cuối cùng Law Com No 412 ngày 28/6/2023 của Law Commission, khuyến nghị công nhận “hạng thứ ba” của tài sản cá nhân. Hai là Property (Digital Assets etc) Act 2025 (chương 29), một đạo luật chỉ có một điều khoản thực chất (Section 1), khẳng định: một vật (kể cả vật mang tính chất số hoặc điện tử) không bị loại khỏi phạm vi tài sản cá nhân chỉ vì nó không phải thing in possession và cũng không phải thing in action. Nhà lập pháp chủ động không định nghĩa chi tiết, dành không gian cho án lệ tiếp tục phát triển. Trước đó, vụ AA v Persons Unknown [2019] EWHC 3556 (Comm) đã công nhận Bitcoin là tài sản; vụ Tulip Trading v van der Laan [2023] EWCA Civ 83 để ngỏ khả năng lập trình viên phát triển blockchain có nghĩa vụ uỷ thác (fiduciary duty) với chủ sở hữu tài sản trên mạng lưới.
Về thực hành, cơ quan thuế HMRC yêu cầu kê khai giá trị tài sản mã hoá tại ô 76 của mẫu IHT400 (tờ khai thuế thừa kế); STEP (Hiệp hội Người hành nghề Uỷ thác và Di sản) khuyến nghị lập thêm letter of wishes (thư nguyện vọng ghi thông tin tiếp cận tài sản, tách rời di chúc để bảo mật). Một điểm khác biệt đáng chú ý so với Mỹ: Section 1 của Computer Misuse Act 1990 không cho phép người quản lý di sản tự ý đăng nhập tài khoản trực tuyến của người đã khuất khi chưa được nhà cung cấp chấp thuận (cách tiếp cận khác biệt đáng kể so với RUFADAA vốn đặt ý chí của người lập di chúc ở vị trí ưu tiên).
Châu Á: Từ vấn đề Công nhận Bitcoin là tài sản đến vấn đề thuế thừa kế tại Nhật Bản
Singapore dẫn đầu khu vực bằng án lệ. Trong vụ CLM v CLN [2022] SGHC 46 (phán quyết 4/3/2022), Toà án cấp cao Singapore lần đầu áp dụng bốn tiêu chí về “tài sản” trong án lệ Ainsworth [1965] AC 1175 để công nhận số tài sản mã hoá bị đánh cắp (109,83 BTC và 1.497,54 ETH, trị giá khoảng 7,09 triệu USD) là tài sản, và cấp lệnh phong toả toàn cầu nhắm vào cả “những người chưa xác định danh tính”. Vụ ByBit Fintech v Ho Kai Xin [2023] SGHC 199 (25/7/2023) tiến thêm một bước: USDT được công nhận là chose in action, loại tài sản vô hình có thể trở thành đối tượng của uỷ thác (trust). Nhân viên phụ trách lương thưởng chiếm đoạt 4,2 triệu USDT bị toà áp đặt constructive trust (uỷ thác do toà thiết lập, buộc người chiếm giữ trái phép hoàn trả). Bên cạnh đó, Rules of Court 2021 (Order 22) định nghĩa “động sản” bao gồm cả “tiền mã hoá hoặc tiền tệ số khác”, tạo cơ sở cưỡng chế thi hành án. Về khung luật, Payment Services Act 2019 điều chỉnh dịch vụ digital payment token; khi chủ sở hữu lâm vào tình trạng mất năng lực nhận thức, Mental Capacity Act 2008 cùng chế định Lasting Power of Attorney (giấy uỷ quyền dài hạn, lập sẵn khi còn đủ năng lực để chỉ định người thay mình quyết định) về nguyên tắc bao trùm cả tài sản mã hoá — dù trên thực tế vẫn còn vướng mắc ở khâu bàn giao khoá riêng tư.
Nhật Bản đối mặt một vấn đề đặc thù về thuế: Trong một số tình huống, tổng nghĩa vụ thuế thừa kế có thể vượt quá giá trị tài sản được thừa kế. Payment Services Act (Luật số 59 năm 2009, sửa đổi 2016 và 2019) công nhận crypto-asset (暗号資産) là “giá trị tài sản” tại Điều 2(5). Tuy nhiên, thuế thừa kế Nhật lũy tiến đến 55%; lãi từ tài sản mã hoá bị xếp vào thu nhập khác (雑所得) chịu thuế thu nhập tổng hợp cũng lên tới khoảng 55%; và Nhật không có cơ chế step-up basis, người thừa kế kế thừa nguyên giá vốn của người đã khuất. Hệ quả: khi phải bán tài sản mã hoá để có nguồn nộp thuế thừa kế, người thừa kế phát sinh thêm thuế lãi vốn trên phần chênh lệch tính từ giá vốn gốc; cộng dồn hai lớp thuế, tổng nghĩa vụ có thể vượt 100% giá trị tài sản, đã ghi nhận trường hợp thân nhân phải bán bất động sản để thực hiện nghĩa vụ (theo phân tích của Langley Esquire, chester-tax.com và Japan Times 7/8/2025). Trước đó, phán quyết của Toà án quận Tokyo ngày 5/8/2015 trong bối cảnh sàn Mt. Gox phá sản từng nhận định Bitcoin không phải “vật hữu hình” theo Điều 85 Bộ luật Dân sự — tuy nhiên phán quyết cấp quận này đã được các lần sửa đổi PSA năm 2016 và 2019 điều chỉnh về mặt lập pháp.
Hàn Quốc ban hành Luật Bảo vệ Người dùng Tài sản ảo (Luật số 19563), thông qua 30/6/2023, hiệu lực 19/7/2024, đạo luật chuyên biệt yêu cầu sàn giao dịch lưu trữ lạnh (ví ngắt kết nối internet) tối thiểu 80% tài sản khách hàng, mua bảo hiểm, có biện pháp chống thao túng giá. Toà án Tối cao Hàn Quốc năm 2018 (vụ Ahn) công nhận Bitcoin là “tài sản vô hình có giá trị kinh tế” có thể bị tịch thu, cho phép sung công 191 BTC. Phán quyết ngày 11/12/2025 (công bố tháng 1/2026) tiếp tục khẳng định tài sản mã hoá trên các sàn Upbit/Bithumb có thể bị kê biên theo Điều 106 Luật Tố tụng hình sự. Điểm đáng tham khảo cho bài toán biến động giá: khi tính thuế thừa kế, Cục Thuế Quốc gia Hàn Quốc lấy giá bình quân trong hai tháng quanh ngày người sở hữu qua đời trên các sàn được chỉ định (cách tiếp cận giúp giảm ảnh hưởng của biến động giá ngắn hạn).
Hồng Kông không đánh thuế thừa kế (đã bãi bỏ Estate Duty từ 2006). Vụ Re Gatecoin Ltd [2023] HKCFI 914 (thẩm phán Linda Chan, 31/3/2023) lần đầu khẳng định tài sản mã hoá là tài sản theo luật Hồng Kông và có thể là đối tượng của trust — tạo cơ sở đưa tài sản mã hoá vào khối di sản, cũng như vào phạm vi của Enduring Powers of Attorney Ordinance (Cap. 501 — pháp lệnh về giấy uỷ quyền bền vững, có hiệu lực ngay cả khi người uỷ quyền về sau mất năng lực nhận thức). Khung cấp phép sàn giao dịch tài sản ảo (VATP) vận hành từ 1/6/2023 theo Pháp lệnh số 15 năm 2022 sửa đổi AMLO (Cap. 615).
Trung Quốc có cách tiếp cận hai chiều đáng chú ý. Điều 127 Bộ luật Dân sự 2020 (hiệu lực 1/1/2021) quy định pháp luật bảo hộ dữ liệu và “tài sản ảo trên mạng” (网络虚拟财产). Trong khi đó, Thông báo của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc số 银发〔2021〕237号 ngày 24/9/2021 (mười cơ quan đồng ký) xác định các hoạt động kinh doanh tài sản mã hoá là “hoạt động tài chính bất hợp pháp” và giao dịch dân sự liên quan là vô hiệu. Toà án Trung Quốc dung hoà theo công thức: Công nhận thuộc tính tài sản của tài sản mã hoá (vụ Wu kiện FXBTC tại Toà Internet Hàng Châu 2018; tài liệu tham chiếu của Toà án cấp cao Thượng Hải tháng 5/2022 trong vụ Cheng Mou kiện Shi Moumou), nhưng tuyên hợp đồng mua bán vô hiệu, hệ quả là khó yêu cầu bồi thường theo hợp đồng khi phát sinh thiệt hại. Về thừa kế, Điều 1122 Bộ luật Dân sự mở rộng phạm vi di sản thành mọi “tài sản hợp pháp” của người chết; trên lý thuyết tài sản mã hoá có thể thừa kế, nhưng trên thực tế thiếu giá tham chiếu hợp pháp trong nước, không còn sàn giao dịch nội địa, việc thanh lý đều phải thông qua sàn nước ngoài với nhiều rủi ro. Một điểm đáng ghi nhận: Bộ luật Dân sự Trung Quốc lần đầu thiết lập chế định người quản lý di sản (遗产管理人) tại các Điều 1145–1149.
Các mô hình chuyên biệt: DIFC, Thuỵ Sĩ, Liechtenstein và El Salvador
DIFC là khu vực tài phán tiên phong. Digital Assets Law (DIFC Law No. 2 of 2024), ban hành 1/3/2024, hiệu lực 8/3/2024, là đạo luật đầu tiên trên thế giới pháp điển hoá trọn vẹn đặc tính tài sản của tài sản số. Section 9 xác định tài sản số là tài sản vô hình, không phải thing in possession, không phải thing in action, mà là một hạng riêng biệt. Đi kèm là DIFC Law No. 3 of 2024 (sửa đồng bộ Luật Hợp đồng, Luật Nghĩa vụ, Luật Phá sản, Luật Uỷ thác, Luật Quỹ) và Law of Security (DIFC Law No. 4 of 2024) cho phép dùng tài sản số làm tài sản bảo đảm. Đáng chú ý là DIFC Courts Digital Assets Will, dịch vụ di chúc tài sản số của hệ thống toà án, ra mắt 15/10/2024 tại GITEX Global, vận hành trên nền tảng Hedera DLT với ví non-custodial (ví do chính người dùng giữ khoá), hỗ trợ ETH, BTC, MATIC, USDC, USDT, HBAR. Đây là một trong những cơ chế di chúc số cấp toà án tiên tiến nhất hiện có, áp dụng cho người lập di chúc không theo đạo Hồi. Ở phạm vi Dubai ngoài khu tài chính, Dubai Law No. 4 of 2022 thành lập VARA (Cơ quan Quản lý Tài sản ảo). Cần lưu ý một điểm dễ nhầm lẫn: Federal Decree-Law No. 14 of 2023 của UAE không phải luật về tài sản ảo, đó là luật về giao dịch bằng phương tiện công nghệ hiện đại (thương mại điện tử); khung liên bang về tài sản ảo là Cabinet Resolution No. 111 of 2022 cùng các quy chế của SCA.
Thuỵ Sĩ điều chỉnh có chọn lọc luật hiện hành thông qua DLT Act (thông qua 25/9/2020, hiệu lực từng phần 1/2/2021 và 1/8/2021), bổ sung các Điều 973d–973i Bộ luật Nghĩa vụ về ledger-based securities (chứng khoán ghi sổ phân tán, chỉ chuyển giao và thực thi được thông qua sổ đăng ký blockchain). Điều 242a Luật Đòi nợ và Phá sản cho phép tách riêng tài sản mã hoá của khách hàng khỏi khối tài sản phá sản của tổ chức lưu ký nếu đáp ứng điều kiện; Hướng dẫn FINMA 01/2026 (12/1/2026) cụ thể hoá thêm. Về thừa kế, Thuỵ Sĩ áp dụng Bộ luật Dân sự (ZGB) thông thường; do luật thừa kế nước này quy định chặt về phần di sản bắt buộc, các gia đình có khối tài sản mã hoá lớn thường sử dụng cấu trúc quỹ/uỷ thác của Liechtenstein cho việc hoạch định di sản.
Liechtenstein với TVTG (Luật về Token và Nhà cung cấp dịch vụ công nghệ tin cậy), thông qua 3/10/2019, hiệu lực 1/1/2020, là quốc gia đầu tiên trên thế giới có luật blockchain toàn diện. Mô hình Token Container Model tiếp cận token như một “vật chứa” có thể mang bất kỳ loại quyền nào, cổ phần, trái phiếu, bằng sáng chế, bản quyền âm nhạc. Kết hợp với Luật Quỹ 2008, chế định trust, chính sách không thu thuế thừa kế và thuế quà tặng, không áp dụng quy tắc chống trường tồn (quỹ có thể tồn tại qua nhiều thế hệ), Liechtenstein trở thành một trung tâm hoạch định di sản tài sản mã hoá quốc tế.
El Salvador có quá trình điều chỉnh chính sách đáng chú ý. Nghị định Lập pháp số 57 (thông qua 8–9/6/2021, hiệu lực 7/9/2021) xác lập Bitcoin là tiền pháp định, quốc gia đầu tiên trên thế giới thực hiện điều này. Tuy nhiên, trong khuôn khổ thoả thuận với IMF về khoản vay EFF 1,4 tỷ USD, ngày 29/1/2025 Quốc hội nước này điều chỉnh: bãi bỏ nghĩa vụ bắt buộc chấp nhận Bitcoin của cả khu vực công lẫn tư, bỏ hình thức nộp thuế bằng Bitcoin, loại bỏ đặc tính “tiền tệ”. Bitcoin vẫn giữ danh nghĩa “legal tender” nhưng trên thực tế chỉ còn là lựa chọn tự nguyện. Về thừa kế, El Salvador áp dụng Bộ luật Dân sự chung; sau khi ví nhà nước Chivo Wallet ngừng hoạt động, kênh thừa kế thông qua trung gian lưu ký bị thu hẹp.
Case study QuadrigaCX: Vụ việc điển hình và các bài học pháp lý
Vụ QuadrigaCX đáng được phân tích riêng, bởi nó hội tụ nhiều rủi ro cùng lúc khi khoá riêng tư và quản trị doanh nghiệp cùng gặp vấn đề sau một biến cố nhân thân bất ngờ. Gerald Cotten (sinh 11/5/1988) đồng sáng lập QuadrigaCX cùng Michael Patryn tại British Columbia tháng 11/2013, phát triển thành sàn giao dịch tài sản mã hoá lớn nhất Canada. Ngày 9/12/2018, Cotten qua đời tại Jaipur, Ấn Độ do biến chứng bệnh Crohn (theo giấy chứng tử phía Ấn Độ), trong chuyến đi cùng vợ. Bản di chúc ký ngày 27/11/2018 — 12 ngày trước khi mất — để lại toàn bộ khối tài sản 9,6 triệu CAD cho người vợ Jennifer Robertson, kèm một quỹ 100.000 CAD chăm sóc hai chú chó. Sàn công bố thông tin ngày 14/1/2019; đến 31/1/2019 nộp đơn xin bảo hộ chủ nợ theo luật CCAA tại Toà án Tối cao Nova Scotia (hồ sơ số 48742); ngày 5/2/2019 thẩm phán Wood ban hành lệnh khởi đầu, chỉ định Ernst & Young làm Giám sát viên.
Điểm đáng chú ý nhất đến từ báo cáo điều tra của Uỷ ban Chứng khoán Ontario công bố ngày 11/6/2020 (osc.ca/quadrigacxreport): Quadriga không sụp đổ chủ yếu vì “mất khoá” như nhận định ban đầu của dư luận, mà vì hành vi gian lận của chính Cotten, sử dụng cách thức vận hành theo mô hình Ponzi, tự lập tài khoản dưới bí danh với số dư ảo để giao dịch với tiền thật của khách hàng, không có hội đồng quản trị, không có kiểm soát nội bộ, không tách bạch tài sản của khách hàng với tài sản công ty. Tổng thiếu hụt khoảng 169 triệu CAD, trong đó khoảng 115 triệu do giao dịch gian lận và 28 triệu do Cotten sử dụng tiền của khách hàng giao dịch trên các sàn khác. Từ tháng 5/2016 đến 1/2018, khoảng 24 triệu CAD được chuyển vào tài khoản cá nhân của vợ chồng Cotten. Ernst & Young sau đó thu hồi được khoảng 46 triệu CAD phân phối cho khoảng 17.000 chủ nợ.
Vấn đề rủi ro ở đây bao gồm: việc một cá nhân duy nhất nắm giữ toàn bộ khoá ví lạnh tạo ra rủi ro hệ thống; thiếu hội đồng quản trị độc lập làm tăng rủi ro gian lận; việc sàn tự đặt mình ngoài phạm vi giám sát chứng khoán tạo điều kiện cho hành vi lợi dụng khoảng trống giám sát (regulatory arbitrage). Vụ án còn đặt ra cho luật phá sản Canada một câu hỏi chưa có lời giải trọn vẹn: định giá yêu cầu đòi nợ bằng tài sản mã hoá theo ngày nào, ngày mở thủ tục CCAA (5/2/2019) hay ngày tuyên phá sản (15/4/2019)? (trong khi giá giữa hai thời điểm có thể chênh lệch đáng kể).
Về khung pháp luật Canada nói chung: Uniform Access to Digital Assets by Fiduciaries Act 2016 (đạo luật mẫu của Hội nghị Luật Thống nhất Canada) đã được ba tỉnh thông qua gồm Saskatchewan (hiệu lực 29/6/2020), Prince Edward Island (1/1/2022) và New Brunswick (12/2022); các tỉnh lớn Ontario, British Columbia, Québec chưa ban hành. Về thuế, Canada không có thuế thừa kế liên bang, nhưng Điều 70 Luật Thuế thu nhập quy định cơ chế deemed disposition at death, người qua đời được coi như đã chuyển nhượng toàn bộ tài sản theo giá thị trường ngay trước thời điểm mất, làm phát sinh thuế lãi vốn trong tờ khai cuối cùng (được miễn nếu chuyển cho vợ/chồng còn sống).
Bốn vấn đề xuyên suốt chưa được giải quyết trọn vẹn
Nhìn xuyên qua các mô hình, có bốn vấn đề mang tính phổ biến mà chưa khu vực tài phán nào giải quyết được trọn vẹn.
Thứ nhất, khoá riêng tư và giới hạn của quyền lực cưỡng chế. Không toà án nào có thể buộc một chuỗi ký tự mật mã xuất hiện. Trường hợp Stefan Thomas với chiếc USB IronKey chứa 7.002 BTC (chỉ còn 2 lần thử mật khẩu trong tổng số 10 lần cho phép), hay thợ đào coin Matthew Moody qua đời ở tuổi 26 mà gia đình không có thông tin về ví, là những ví dụ điển hình. Các giải pháp phòng ngừa thực tiễn hiện nay gồm: ví đa chữ ký (multi-signature wallet — cần nhiều bên cùng phê duyệt mới thực hiện được giao dịch), cơ chế kích hoạt tự động (dead man’s switch — tự động khởi động việc chuyển giao khi chủ sở hữu ngừng đăng nhập quá một khoảng thời gian định trước), chia mảnh khoá theo thuật toán Shamir (Shamir’s Secret Sharing — tách khoá thành nhiều mảnh giao cho nhiều người, gom đủ số mảnh tối thiểu mới khôi phục được), và các dịch vụ uỷ thác chuyên nghiệp như Casa Inheritance, Unchained Capital.
Thứ hai, xung đột giữa luật thừa kế và điều khoản dịch vụ. Đức đã giải quyết bằng án lệ BGH 2018; Mỹ bằng RUFADAA; Pháp bằng Luật 2016-1321; Ý bằng Điều 2-terdecies. Riêng Anh vẫn duy trì Computer Misuse Act 1990 như một rào cản, và phần lớn các sàn giao dịch quốc tế đến nay chưa có quy trình bàn giao cho người thừa kế thống nhất.
Thứ ba, định giá một loại tài sản biến động mạnh. Giá tại ngày mất, ngày mở thủ tục và ngày phân chia di sản có thể chênh lệch đáng kể. Mỹ cho phép chọn ngày định giá thay thế (Alternate Valuation Date, IRC §2032) tối đa 6 tháng sau ngày mất nhưng kèm điều kiện chặt chẽ. Hàn Quốc sử dụng giá bình quân hai tháng quanh ngày mất — cách làm đơn giản, hiệu quả, phù hợp để các nước xây dựng khung pháp lý sau tham khảo.
Thứ tư, vấn đề xuyên biên giới. Tài sản nằm trên sàn ở nước A, chủ sở hữu cư trú nước B, người thừa kế ở nước C, ví cứng lưu giữ tại nước D — khái niệm “nơi có tài sản” (lex situs) trở nên khó xác định. Brussels IV của EU hay Công ước La Haye 1989 đều được xây dựng trước khi công nghệ blockchain xuất hiện.
Việt Nam: Nền móng pháp lý đã hình thành, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần hoàn thiện
Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ người dân sở hữu tài sản mã hoá cao trên thế giới. Chỉ số chấp nhận tài sản mã hoá toàn cầu của Chainalysis xếp Việt Nam hạng 1 các năm 2021–2022, hạng 3 năm 2023, hạng 5 năm 2024 và hạng 4 năm 2025. Báo cáo Triple-A năm 2024 ước tính 20,9 triệu người Việt sở hữu tài sản mã hoá, tương đương khoảng 21,2% dân số — đứng thứ 4 thế giới về số người dùng tuyệt đối; một số nguồn khác đưa con số 17 triệu người (17,4% dân số) tuỳ phương pháp và thời điểm khảo sát. Dòng vốn tài sản mã hoá vào Việt Nam ước khoảng 100–120 tỷ USD mỗi năm, tương đương hơn một phần tư GDP (Disruption Banking 11/2025 dẫn số liệu Chainalysis). Quy mô sở hữu này cho thấy ý nghĩa thiết thực và tính thời sự của việc sớm hoàn thiện khung pháp lý, công việc mà Việt Nam đang chủ động triển khai với những bước đi đáng ghi nhận.
Về nền tảng hiện hành, Bộ luật Dân sự 2015 (Luật số 91/2015/QH13, hiệu lực 1/1/2017), Điều 105 quy định tài sản gồm bốn loại: vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Tài sản mã hoá chưa được xác định rõ thuộc loại nào — không phải tiền pháp định (Công văn số 5747/NHNN-PC ngày 21/7/2017 của Ngân hàng Nhà nước khẳng định tiền ảo không phải phương tiện thanh toán hợp pháp), không phải giấy tờ có giá, còn việc xếp vào “vật” hay “quyền tài sản” hiện còn các quan điểm học thuật khác nhau. Khi chủ sở hữu gặp biến cố về nhận thức, các Điều 22–24 quy định về mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi, người bị hạn chế năng lực hành vi; các quy định về giám hộ (trong đó Điều 57–59 về nghĩa vụ quản lý tài sản của người giám hộ) trao cho người giám hộ trách nhiệm quản lý tài sản của người được giám hộ. Khi chủ sở hữu qua đời, Phần thứ tư (Điều 609–662) về thừa kế được áp dụng, với thời hiệu yêu cầu chia di sản là 10 năm đối với động sản và 30 năm đối với bất động sản (Điều 623). Các chế định này được xây dựng cho các loại tài sản truyền thống, nên khi vận dụng cho tài sản số sẽ phát huy hiệu quả trọn vẹn hơn nếu có thêm hướng dẫn phù hợp với đặc thù công nghệ.
Một bước phát triển quan trọng là Luật Công nghiệp Công nghệ số (Luật số 71/2025/QH15), được Quốc hội khoá XV thông qua ngày 14/6/2025 tại kỳ họp thứ 9, hiệu lực chung từ 1/1/2026. Đây là lần đầu tiên pháp luật Việt Nam định nghĩa “tài sản số”, “tài sản ảo”, “tài sản mã hoá” ở tầm luật. Cần lưu ý chính xác về số điều: các quy định này nằm tại Điều 46, 47 và 48 (thuộc chương về tài sản số), không phải Điều 49–51 như một số tài liệu dẫn nhầm. Điều 46 xác định tài sản số “là tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số, được tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao và xác thực bởi công nghệ số trên môi trường điện tử”. Điều 47 phân loại: tài sản ảo (dùng cho mục đích trao đổi, đầu tư) và tài sản mã hoá (dùng công nghệ mã hoá để xác thực trong quá trình tạo lập, chuyển giao); cả hai đều không bao gồm chứng khoán, dạng số của tiền pháp định và tài sản tài chính khác. Điều 48 giao Chính phủ quy định chi tiết việc quản lý.
Bước triển khai kế tiếp là Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP ngày 9/9/2025 của Chính phủ về triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hoá tại Việt Nam (Phó Thủ tướng Hồ Đức Phớc ký thay mặt Chính phủ; số hiệu đã kiểm chứng qua Cổng thông tin điện tử Chính phủ). Thí điểm kéo dài 5 năm; giao dịch bằng Đồng Việt Nam; chỉ tổ chức được Bộ Tài chính cấp phép mới được vận hành sàn giao dịch, lưu ký, tự doanh; vốn điều lệ tối thiểu 10.000 tỷ đồng; hạ tầng phải đạt an toàn thông tin cấp độ 4; thuế tạm áp như chứng khoán cho đến khi có chính sách riêng. Có thể thấy trọng tâm của Nghị quyết là tổ chức, vận hành thị trường trong giai đoạn thí điểm — bước đi hợp lý về trình tự; nội dung về thừa kế, giám hộ tài sản mã hoá chưa được đề cập, và đây là dư địa phù hợp để bổ sung trong các văn bản hướng dẫn tiếp theo. Các văn bản nền khác gồm: Quyết định 1255/QĐ-TTg (21/8/2017) phê duyệt đề án hoàn thiện khung pháp lý về tài sản ảo; Chỉ thị 10/CT-TTg (11/4/2018) về tăng cường quản lý hoạt động liên quan Bitcoin; Nghị định 88/2019/NĐ-CP xử phạt hành vi dùng tiền ảo làm phương tiện thanh toán; Quyết định 194/QĐ-TTg (23/2/2024) về kế hoạch hành động quốc gia thực hiện cam kết với FATF; và Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 (Luật số 14/2022/QH15) — văn bản chưa đưa “tài sản ảo” vào phần giải thích từ ngữ.
Từ bức tranh trên, xin nêu năm nhóm vấn đề để cùng trao đổi, với mong muốn góp phần hoàn thiện khung pháp lý cho trường hợp chủ sở hữu tài sản số gặp biến cố nhân thân.
- Một là, cơ chế thừa kế tài sản mã hoá cần được cụ thể hoá: việc Điều 46 khẳng định tài sản số “là tài sản theo Bộ luật Dân sự” là bước tiến quan trọng, tạo cơ sở để tài sản mã hoá trở thành di sản từ 1/1/2026; phần việc tiếp theo là cụ thể hoá trong nghị định hướng dẫn Điều 48 các nội dung về xác lập quyền sở hữu của người thừa kế, định giá, chuyển giao qua sàn và xử lý khi thất lạc khoá.
- Hai là, nghĩa vụ của sàn giao dịch đối với người thừa kế nên được thiết kế ngay từ khâu cấp phép: yêu cầu sàn nội địa xây dựng sẵn quy trình bàn giao tài sản cho người thừa kế không chỉ bảo vệ người dùng mà còn tạo lợi thế cạnh tranh cho thị trường trong nước, nhất là khi các sàn quốc tế như Binance, OKX chưa hiện diện pháp lý chính thức tại Việt Nam nên người thừa kế khó được bảo vệ khi có tranh chấp; vấn đề thẩm quyền của toà án Việt Nam đối với tài sản trên sàn nước ngoài cũng là nội dung nên được nghiên cứu làm rõ.
- Ba là, nguyên tắc thời điểm định giá cho loại tài sản biến động mạnh nên sớm được xác lập — kinh nghiệm lấy giá bình quân hai tháng quanh ngày mất của Hàn Quốc đáng cân nhắc.
- Bốn là, cơ chế cho trường hợp chủ sở hữu lâm bệnh, mất năng lực hành vi nên được hướng dẫn cụ thể: chế định giám hộ trong Bộ luật Dân sự đã trao cho người giám hộ nghĩa vụ quản lý tài sản, nền tảng sẵn có này hoàn toàn phát huy được nếu bổ sung hướng dẫn về việc tiếp nhận, bảo quản khoá riêng tư và thực hiện giao dịch trên chuỗi, cùng phương án dung hoà giữa yêu cầu bảo mật của khoá với yêu cầu giám sát, kiểm kê của chế định giám hộ.
- Năm là, thực tiễn xét xử về thừa kế tài sản mã hoá tại Việt Nam chưa có án lệ được công bố — việc chủ động xây dựng quy định trước khi tranh chấp phát sinh sẽ giúp toà án có căn cứ vững chắc ngay từ vụ việc đầu tiên; những vụ việc quy mô lớn như Modern Tech/iFan/Pincoin năm 2018 (khoảng 15.000 tỷ đồng, 32.000 người bị hại) cho thấy nhu cầu thực tiễn là hiện hữu.
Kết luận
Kết quả nghiên cứu cho thấy một sự thay đổi đáng chú ý trong quan hệ giữa pháp luật và tài sản. Trong phần lớn lịch sử luật dân sự, tài sản hình thành trước và pháp luật đến sau để thiết lập trật tự; với tài sản mã hoá, tài sản có thể được tạo lập, chuyển giao và mất đi theo những cơ chế mà khung pháp lý hiện hành chưa mô tả đầy đủ. Vụ Ellsworth năm 2005 khởi đầu chỉ với một hộp thư điện tử; hai mươi năm sau, DIFC đã có toà án cấp di chúc số vận hành trên sổ cái phân tán, còn nước Anh chỉ cần một điều luật ngắn gọn để điều chỉnh nguyên tắc Colonial Bank v Whinney tồn tại từ năm 1885. Các mô hình đang hội tụ về ba trục: thừa nhận tài sản số là tài sản đúng nghĩa (Anh, DIFC, và Việt Nam từ 2026); thiết lập cầu nối giữa người được uỷ thác và nền tảng công nghệ (RUFADAA của Mỹ, Luật Cộng hoà số của Pháp, Điều 2-terdecies của Ý); và ghi nhận một giới hạn khách quan: khoá riêng tư là quyền năng kỹ thuật mà pháp luật không thể thay thế, chỉ có thể quản lý rủi ro bằng thiết kế từ trước.
Với Việt Nam, thời điểm hiện nay là thuận lợi. Luật 71/2025/QH15 và Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã đặt nền móng vững chắc, thể hiện tư duy lập pháp chủ động và bám sát những chuyển động mới của thế giới. Nghị định hướng dẫn sắp tới là cơ hội để đưa các nội dung về thừa kế, giám hộ và quyền tiếp cận của người được uỷ thác vào khung pháp lý ngay từ đầu, qua đó bảo vệ đầy đủ quyền lợi của hơn 20 triệu người Việt đang nắm giữ tài sản mã hoá. Kinh nghiệm quốc tế từ các vụ việc như QuadrigaCX hay Matthew Mellon gợi ra một nhận định chung: việc chuẩn bị khung pháp lý sớm giúp bảo vệ quyền lợi của người dân hiệu quả hơn đáng kể so với xử lý sau khi tranh chấp phát sinh và đó chính là giá trị mà một khung pháp lý được hoàn thiện kịp thời có thể mang lại.
