Khi trí tuệ nhân tạo chuyển từ vai trò hỗ trợ con người trả lời câu hỏi sang khả năng tự tìm dữ liệu, gọi công cụ, đưa ra quyết định ở phạm vi hẹp, thanh toán và thực hiện hành động thay mặt người dùng, Internet bắt đầu đối mặt với một thay đổi có tính cấu trúc. Hạ tầng số hiện nay phần lớn vẫn được thiết kế xoay quanh giả định trung tâm rằng chủ thể truy cập, giao dịch và chịu trách nhiệm là con người.
Thị trường AI Agent toàn cầu được dự báo sẽ đạt tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) khoảng 44,8% từ nay đến năm 2030. Đặc biệt, quy mô giao dịch kinh tế do các tác tử AI thực hiện (Agentic Commerce) dự kiến chạm mốc 5.000 tỷ USD vào năm 2030 (Viện toàn cầu McKinsey (2024) và báo cáo “Sự trỗi dậy của AI tác nhân” của Grand View Research). Trong khi đó, làn sóng AI Agent lại đưa vào không gian số một loại chủ thể mới, tức các tác tử phần mềm có thể nhận mục tiêu, phân rã nhiệm vụ, phối hợp nhiều bước xử lý và tương tác với các hệ thống khác theo cách ngày càng độc lập hơn. Trong vài năm qua, AI đã vượt khá xa phạm vi tạo văn bản, hình ảnh hay trả lời truy vấn đơn lẻ để tiến sang mô hình hành động liên hoàn. Một AI Agent có thể tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn, gọi giao diện lập trình ứng dụng, phân tích dữ liệu, so sánh phương án, đặt lịch, mua tài nguyên số hoặc kích hoạt các dịch vụ khác để hoàn thành một mục tiêu cụ thể.
Sự dịch chuyển từ “mô hình phản hồi” sang “tác tử hành động” khiến câu hỏi quan trọng không còn dừng ở việc mô hình có đủ thông minh hay không, mà chuyển sang các vấn đề nền tảng hơn như nó sẽ giao dịch bằng cách nào, được nhận diện trên môi trường số ra sao, phạm vi ủy quyền của nó đến đâu và ai sẽ chịu trách nhiệm khi nó tạo ra hành vi có hệ quả kinh tế hoặc pháp lý. Chính tại điểm giao này, tài sản mã hoá bắt đầu được nhìn nhận không chỉ như một lớp tài sản đầu cơ hay một công cụ đầu tư, mà như một ứng viên hạ tầng cho một nền kinh tế mới, nơi ngày càng nhiều hoạt động số được thực hiện bởi các tác tử phần mềm thay vì bởi con người trực tiếp thao tác.
Hạ tầng web cũ không còn phù hợp với logic máy với máy
Internet hiện đại được tối ưu cho hành vi của con người, nghĩa là một người dùng muốn sử dụng dịch vụ thường phải mở tài khoản, xác thực danh tính ở một mức độ nào đó, đăng nhập, nhập thông tin thanh toán, bấm xác nhận giao dịch rồi mới được cấp quyền truy cập. Mô hình này vận hành khá tốt khi số lượng giao dịch không quá dày, giá trị mỗi giao dịch tương đối rõ ràng và toàn bộ quy trình có sự kiểm soát trực tiếp của người dùng. Tuy nhiên, AI Agent lại vận hành theo một logic khác hẳn. Một tác tử phần mềm có thể cần trả tiền cho từng lần truy cập dữ liệu, từng lần gọi một chức năng xử lý chuyên biệt, từng lượt yêu cầu mô hình, từng phiên tính toán hoặc từng đơn vị nội dung mà nó sử dụng để hoàn tất nhiệm vụ.
Các giao dịch này thường có giá trị nhỏ, diễn ra liên tục, có thể phát sinh hàng trăm hoặc hàng nghìn lần trong một chuỗi công việc, và quan trọng nhất là phải được thực hiện tự động theo cách mà phần mềm có thể chủ động xử lý. Chính sự lệch pha này làm bộc lộ giới hạn của hạ tầng web truyền thống, bởi nó không được thiết kế cho môi trường mà hàng triệu tương tác nhỏ diễn ra giữa phần mềm với phần mềm theo thời gian thực. Đồng thời, mô hình kinh tế của Internet cũng bắt đầu thay đổi theo hướng sâu hơn. Chi phí giao dịch trung bình của thẻ tín dụng dao động từ 1,5% – 3,5%, kèm theo thời gian đối soát từ 1-3 ngày. Trong khi đó, các mạng lưới có chi phí giao dịch rất thấp như Base, một blockchain Layer 2 của Ethereum, và Solana, một blockchain Layer 1 hiệu năng cao, đang cho thấy ưu thế rõ rệt về chi phí và tốc độ. Tài liệu của Base cho biết phí giao dịch trên mạng này thường ở mức dưới 0,01 USD, thậm chí có thể thấp hơn một xu rất nhiều trong nhiều trường hợp; còn tài liệu của Solana cho biết phí cơ bản là 5.000 lamports cho mỗi chữ ký, và một số tài liệu hệ sinh thái Solana nêu mức phí điển hình khoảng 0,00025 USD mỗi giao dịch, với độ trễ hoàn tất ở mức vài trăm mili giây.
Thay vì tính phí theo tháng, theo tài khoản hoặc theo gói dịch vụ cố định, nhiều tài nguyên số trong tương lai có thể được định giá theo từng tác vụ, từng truy vấn, từng lần gọi dịch vụ hoặc từng đơn vị dữ liệu thực sự tiêu thụ. Đây là bối cảnh làm nổi bật vai trò của thanh toán vi mô, tức các giao dịch có giá trị nhỏ nhưng xảy ra với tần suất rất cao. Trong môi trường do con người chi phối, thanh toán vi mô thường kém hiệu quả vì chi phí xử lý, đối soát và thao tác quá lớn so với giá trị giao dịch. Nhưng trong môi trường máy với máy, nó lại trở thành cơ chế định giá tự nhiên và hợp lý. Chính vì vậy, tài sản mã hoá được xem là phù hợp hơn với logic vận hành của Internet mới, nơi giá trị không còn được trao đổi theo những gói lớn, cố định và thưa, mà theo những đơn vị nhỏ, linh hoạt, lập trình được và diễn ra liên tục giữa các tác tử số. Nói cách khác, với tần suất hàng nghìn giao dịch vi mô (micropayments) mỗi giờ của một AI Agent, phí giao dịch truyền thống sẽ “ngốn” sạch lợi nhuận, khiến Blockchain trở thành lựa chọn duy nhất khả thi về mặt kinh tế.
Danh tính, niềm tin và quyền riêng tư trở thành trung tâm của Internet mới
Các cơ quan an ninh mạng của Mỹ như FBI, CISA và NSA đã nhiều lần cảnh báo deepfake đang trở thành một mối đe dọa an ninh mạng đáng kể. Một số dự báo cho rằng đến năm 2026, khoảng 90% nội dung trực tuyến có thể là nội dung tổng hợp hoặc bị thao tác bằng trí tuệ nhân tạo. Nhận định này đã được Europol nêu trong báo cáo về deepfake và được Nghị viện châu Âu dẫn lại trong tài liệu nghiên cứu năm 2025.
Nếu thanh toán là điều kiện để tác tử phần mềm có thể hoạt động như một chủ thể kinh tế, thì danh tính và niềm tin lại là điều kiện để hệ thống số có thể chấp nhận sự hiện diện của nó. Khi Internet ngày càng tràn ngập nội dung tự động, hành vi tự động và các tương tác không còn do con người trực tiếp thực hiện, câu hỏi không còn đơn giản là có bot hay không, mà là bản chất của chủ thể đang tương tác là gì. Đó có thể là một phần mềm độc hại, một mạng lưới danh tính giả, một agent hợp pháp do doanh nghiệp vận hành, hoặc một tác tử đang thực hiện công việc thay cho một con người có thật. Nếu không phân biệt được các trường hợp này, niềm tin trong giao dịch, trong nền tảng và trong các tương tác xã hội trực tuyến sẽ bị xói mòn đáng kể. AI làm vấn đề này trở nên cấp bách hơn bởi nó làm giảm mạnh chi phí tạo ra nội dung giả, giọng nói giả, hình ảnh giả, phong cách hành vi giả và cả danh tính số giả.
Một hệ thống vốn được xây trên giả định rằng mỗi tài khoản tương ứng với một người dùng giờ phải đối mặt với khả năng một tác nhân có thể tạo và vận hành hàng loạt danh tính cùng lúc để thao túng thông tin, khai thác dịch vụ hoặc tấn công hệ thống. Từ đây, nhu cầu về danh tính có thể kiểm chứng và cơ chế xác minh mới tăng lên rất nhanh.
Một hướng tiếp cận nổi bật là chứng minh rằng một định danh số gắn với một con người duy nhất mà không cần tiết lộ toàn bộ thông tin cá nhân. Trong bối cảnh AI Agent, yêu cầu này còn mở rộng thêm một bước, vì một tác tử không chỉ cần được xác nhận là hợp lệ, mà còn cần cho thấy nó đang hành động thay cho ai, trong phạm vi nào và theo một cơ chế ủy quyền ra sao. Lúc này, ví số trở thành một thành phần quan trọng hơn nhiều so với vai trò giữ tài sản đơn thuần. Ví có thể là nơi neo quyền truy cập, quyền ký xác nhận, mối liên hệ với một chủ thể con người hoặc tổ chức, và lịch sử tương tác của agent. Khi một tác tử có ví riêng, có thể giao dịch và gắn với một cơ chế xác thực rõ ràng, nó bắt đầu mang đặc điểm của một tác nhân kinh tế độc lập hơn, và đó là lý do các thảo luận về AI Agent ngày càng gắn chặt với các thảo luận về định danh số, ủy quyền số và kiến trúc niềm tin của Internet.
Blockchain được nhìn nhận như lớp neo cho thanh toán và xác minh
Trong cấu trúc đó, blockchain được đưa vào như một hạ tầng giúp neo những yếu tố cốt lõi liên quan đến thanh toán, danh tính và ủy quyền. Đây là một dạng sổ cái phân tán, nơi dữ liệu không phụ thuộc hoàn toàn vào một cơ quan trung tâm mà được nhiều bên cùng duy trì và xác minh theo cùng một trạng thái. Chính đặc tính này khiến blockchain được xem là phù hợp với các môi trường cần khả năng kiểm chứng liên chủ thể, tức nhiều bên khác nhau có thể cùng dựa vào một nguồn xác thực chung mà không cần đặt toàn bộ niềm tin vào một nền tảng riêng lẻ.
Trong môi trường AI Agent, blockchain có thể được dùng để ghi nhận những thông tin cốt lõi như định danh của tác tử, quyền hạn được cấp, bằng chứng được ủy quyền, trạng thái giao dịch hoặc các dấu mốc xác minh quan trọng. Điều này cho phép các hệ thống khác nhau kiểm tra một số thuộc tính cơ bản của agent mà không phải xây dựng lại toàn bộ niềm tin từ đầu cho từng lần tương tác. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi dữ liệu của agent đều cần được đưa lên blockchain.
Trên thực tế, chỉ những thông tin thật sự liên quan đến niềm tin, xác minh hoặc khả năng đối chiếu giữa nhiều bên mới có lý do để được ghi nhận trên một hạ tầng chung, còn phần lớn dữ liệu vận hành, dữ liệu cá nhân hoặc dữ liệu nghiệp vụ vẫn có thể nằm ngoài chuỗi để bảo đảm hiệu quả và bảo mật. Đi cùng với đó là yêu cầu ngày càng mạnh về quyền riêng tư.
Nếu một hệ thống thu thập và công khai quá nhiều dữ liệu để phục vụ xác minh, nó có thể đồng thời xâm phạm quyền cá nhân và tạo thêm rủi ro mới. Vì vậy, các hướng tiếp cận hiện nay không chỉ quan tâm đến việc “xác minh được”, mà còn quan tâm đến việc “xác minh với mức tiết lộ tối thiểu”. Điều này làm nổi bật vai trò của các kỹ thuật cho phép chứng minh một thuộc tính là đúng mà không cần công khai toàn bộ dữ liệu gốc. Trong Internet của AI Agent, quyền riêng tư vì thế không còn là lớp trang trí thêm vào sau cùng, mà là điều kiện vận hành cốt lõi để cơ chế xác thực có thể được chấp nhận, mở rộng và duy trì bền vững trong dài hạn.
Từ thử nghiệm kỹ thuật đến bài toán hạ tầng của Internet
Những ý tưởng này đã đi ra khỏi phạm vi tranh luận lý thuyết và bắt đầu kết tinh thành các lớp hạ tầng có thể gọi tên cụ thể. Ở lớp kết nối tác tử với dữ liệu và công cụ, Model Context Protocol (MCP) đang nổi lên như một giao thức mở để chuẩn hóa cách các ứng dụng AI kết nối với nguồn dữ liệu và công cụ bên ngoài, thay cho mô hình tích hợp rời rạc từng điểm một. Ở lớp xây dựng tác tử, các bộ công cụ như OpenAI Agents SDK hay Coinbase AgentKit cho thấy thị trường không còn dừng ở việc thử nghiệm chatbot, mà đang chuyển sang thiết kế các hệ tác tử có khả năng gọi công cụ, phối hợp với tác tử khác và thực hiện hành động có trạng thái. Đáng chú ý, Anthropic cho biết cách tiếp cận dùng MCP kết hợp thực thi mã có thể giảm chi phí ngữ cảnh tới 98,7 phần trăm trong một số tình huống, một chỉ dấu định lượng cho thấy bài toán hạ tầng của agent đang được xử lý theo hướng chuẩn hóa và tối ưu hóa thực dụng hơn.
Ở lớp thanh toán, thị trường cũng đang thử nghiệm một chuẩn mới cho giao dịch máy với máy. Coinbase mô tả x402 là giao thức thanh toán mở cho phép thanh toán stablecoin tức thời trực tiếp qua HTTP, còn Cloudflare không chỉ tham gia cùng Coinbase để khởi tạo x402 Foundation mà còn tuyên bố bổ sung hỗ trợ x402 vào Agents SDK và các tích hợp MCP. Điều này quan trọng ở chỗ nó cho thấy thanh toán không còn được hình dung như một khâu phụ trợ đặt bên ngoài luồng tác vụ, mà đang được kéo vào chính tầng giao thức của Internet. Song song, Coinbase đã đưa ra Agentic Wallet như một mô hình ví dành riêng cho tác tử, cho phép agent nắm giữ và chi tiêu stablecoin, trả tiền cho dịch vụ hoặc giao dịch token với giới hạn chi tiêu tích hợp sẵn. Khi chuẩn thanh toán, ví cho tác tử và lớp kết nối công cụ cùng xuất hiện trong một khoảng thời gian ngắn, có thể thấy thị trường đang kiểm định một giả thuyết lớn hơn: Internet trong giai đoạn tới không chỉ là môi trường kết nối giữa người với dịch vụ, mà có thể trở thành môi trường giao dịch giữa tác tử với tác tử, giữa tác tử với dữ liệu và giữa tác tử với hạ tầng số.
Tuy vậy, khoảng cách từ thử nghiệm kỹ thuật đến triển khai rộng rãi vẫn còn rất lớn. Lịch sử Internet cho thấy một kiến trúc đúng chưa đủ để tạo ra một tiêu chuẩn thắng cuộc; nó còn phải đi qua bài toán trải nghiệm người dùng, chi phí vận hành, mức độ liên thông và khả năng được các nhà phát triển chấp nhận. Chính ở điểm này cần giữ một góc nhìn cân bằng. Không phải mọi hệ thống AI agent đều cần blockchain hay tài sản mã hóa. Bản thân MCP là một giao thức mở cho kết nối dữ liệu và công cụ, còn Verifiable Credentials 2.0 của W3C đã cung cấp một mô hình chứng thực có thể kiểm chứng bằng mật mã, tôn trọng riêng tư và cho phép máy xác minh trên web mà không mặc định gắn với blockchain. Điều đó có nghĩa là trong các môi trường nội bộ, khép kín hoặc có một chủ thể quản trị đủ mạnh, các giải pháp tập trung vẫn có thể rẻ hơn, đơn giản hơn và phù hợp hơn. Blockchain chỉ bộc lộ lợi thế rõ khi bài toán đòi hỏi thanh toán tự động xuyên biên giới, thanh toán vi mô ở quy mô lớn, khả năng liên thông giữa nhiều bên không cùng chia sẻ một trung tâm tin cậy, hoặc một lớp xác minh mà không bên nào có thể đơn phương kiểm soát toàn bộ.
Dù vậy, ngay ở thời điểm hiện tại, AI agent đã làm lộ ra hai nhu cầu mà hạ tầng tài sản mã hóa đang có lợi thế tương đối rõ. Thứ nhất là thanh toán máy với máy, nơi x402 được thiết kế đúng cho bối cảnh client và service trao đổi giá trị trực tiếp qua HTTP. Thứ hai là danh tính có thể kiểm chứng cho tác tử và cho chủ thể đứng sau tác tử, nơi các mô hình như World ID hay hệ tiêu chuẩn Verifiable Credentials đang cố gắng tách bài toán xác minh khỏi logic tài khoản nền tảng tập trung. Nói cách khác, AI agent chưa tự động bảo đảm một tương lai onchain, nhưng nó đang đẩy Internet đến chỗ phải giải lại những bài toán mà web truyền thống vốn xây chủ yếu cho con người: ai được truy cập, ai được ủy quyền, ai đang giao dịch với ai và thanh toán diễn ra bằng cách nào khi hai đầu mối của giao dịch đều là phần mềm tự chủ. Chính ở nghĩa này, AI agent không chỉ làm tăng mức độ hiện diện của tài sản mã hóa trong thảo luận công nghệ, mà còn có thể buộc Internet viết lại một phần các lớp nền tảng của chính mình.
