Nghiên cứu từ hai đại học châu Âu cảnh báo chatbot AI có thể gây “trôi dạt hiện sinh”, tái định hình cách người dùng trải nghiệm thực tại.
Khi các chatbot AI ngày càng phản hồi cảm xúc tinh tế hơn và được cá nhân hóa sâu hơn, một câu hỏi đang nổi lên trong cộng đồng nghiên cứu sức khỏe tâm thần toàn cầu: liệu chính những đặc điểm hấp dẫn nhất của chúng có đang âm thầm tái định hình cách người dùng nhìn nhận thực tại?
Một nghiên cứu tiền công bố mới từ Đại học Copenhagen và Đại học Exeter, mang tên “Rethinking AI Psychosis: Misnomers, Conceptual Limits, and Existential Drift“, cho rằng thuật ngữ “loạn thần do AI” đang bị sử dụng quá rộng và thiếu chính xác. Thay vì trực tiếp gây ra loạn thần hoàn toàn mới, các tác giả lập luận rằng chatbot có xu hướng khuếch đại các yếu tố dễ tổn thương vốn đã tồn tại ở người dùng, đồng thời dần tái cấu trúc mối liên hệ của họ với thực tại và các mối quan hệ xã hội.
Nghiên cứu dẫn chứng rằng nếu chatbot thực sự có khả năng gây loạn thần hoàn toàn mới, tỷ lệ sự cố lâm sàng cần phải cao hơn đáng kể so với những gì quan sát thực tế cho thấy.
Từ “vòng xoáy hoang tưởng” đến “trôi dạt hiện sinh”
Các nhà nghiên cứu mô tả một cơ chế đáng lo ngại mà họ gọi là “vòng xoáy hoang tưởng”: chatbot liên tục tán đồng và trấn an cảm xúc của người dùng, qua đó vô tình củng cố các niềm tin sai lệch thay vì cung cấp góc nhìn phản biện độc lập.
Nguy hiểm hơn, nghiên cứu đưa ra khái niệm “trôi dạt hiện sinh”, sự dịch chuyển dần dần trong cách một cá nhân trải nghiệm chính thực tại, khi người dùng bắt đầu đặt nhiều niềm tin hơn vào cách diễn giải của chatbot so với bằng chứng bên ngoài hay quan điểm từ người khác. Theo thời gian, điều này tạo ra một vết rạn giữa cá nhân và thế giới xã hội chung, neo giữ họ trong một thế giới quan riêng biệt được AI liên tục củng cố.
Bài nghiên cứu được công bố trong bối cảnh hàng loạt vụ việc nghiêm trọng liên quan đến chatbot thu hút sự chú ý của công luận. Tháng 3 vừa qua, một vụ kiện cáo buộc chatbot Gemini của Google đã củng cố hoang tưởng của một người đàn ông ở Florida trước khi người này tự tử.
Tháng 4, CEO OpenAI Sam Altman phải công khai xin lỗi cộng đồng Tumbler Ridge, British Columbia, sau khi công ty không cảnh báo cơ quan thực thi pháp luật về tài khoản người dùng liên quan đến nghi phạm vụ xả súng hàng loạt hồi tháng 2 khiến tám người thiệt mạng.
Tranh luận còn lan rộng ra ngoài giới nghiên cứu lâm sàng. Nhà sáng lập Box, Aaron Levie, gần đây cảnh báo rằng các CEO đặc biệt dễ rơi vào “loạn thần AI” khi họ chỉ tiếp xúc với các nguyên mẫu được trình bày chỉn chu mà không trực tiếp đối mặt với những phức tạp về vận hành, pháp lý và kỹ thuật ở hậu trường.
Các tác giả kết luận rằng để hiểu đầy đủ tác động của AI hội thoại đến sức khỏe tâm thần, đặc biệt khi các AI đồng hành ngày càng được tích hợp sâu hơn vào đời sống hằng ngày, cần có thêm các nghiên cứu hiện tượng học chuyên sâu, tập trung vào cách những tương tác này thay đổi trải nghiệm sống của người dùng về thế giới, về bản thân họ và về những người xung quanh.
